Uaviaji Mimba

WHO/Picha

Baina  ya Haki na Uhalisia: Vikwazo Vinavyo Changia Vifo vya Wanawake  Barani Afrika

Kifo Kila Dakika 30

Kila dakika 30, mwanamke mmoja barani Afrika anakufa kutokana na matokeo ya utoaji mimba usio salama. Kulingana na watafiti vifo hivi  vinaweza kuzuilika kabisa.

Ripoti mpya iliyozinduliwa katika Mkutano wa Kimataifa wa Mipango ya Uzazi (ICFP) mjini Bogotá — iitwayo “The Maze Women Face: Stuck Between Rights and Reality” — imefichua pengo kubwa kati ya haki zilizoandikwa kisheria na hali halisi inayowakabili wanawake na wasichana.

Utafiti huo, unaoongozwa na Chuo Kikuu cha Rutgers na taasisi washirika za Afrika Magharibi na Kati, umeunganisha moja kwa moja matukio ya unyanyasaji wa kijinsia na utoaji mimba usio salama, na kufichua jinsi woga, unyanyapaa, na ukosefu wa huduma vinavyosukuma wanawake katika njia za hatari.

“Tulikutana na wasichana waliobakwa na kujaribu kutoa mimba kwa kutumia dawa au miti shamba waliyonunua sokoni,” anasema Mena Agbodjavou wa shirika la CERRHUD nchini Benin. “Wengi waliishia hospitalini wakiwa mahututi. Hii siyo hadithi ya mtu mmoja, ni hali ya kawaida katika eneo letu.”

Taswila ya Ulimwengu: Haki Zipo, Lakini Utekelezaji ni Tatizo

Kwa mujibu wa Shirika la Afya Duniani (WHO, 2023), kuna takribani utoaji mimba milioni 73 duniani kila mwaka, na asilimia 45% kati ya hizo ni zisizo salama.
Asilimia 97% ya utoaji mimba usio salama hutokea katika nchi zenye kipato cha chini au cha kati.

Photo.WHO

• Utoaji mimba usio salama unachangia takribani asilimia 13 ya vifo vya wajawazito duniani — zaidi ya 39,000 kila mwaka.
• Barani Afrika, karibu utoaji mimba 3 kati ya 4 hufanywa katika mazingira hatarishi.

Kenya: Wakati Sheria Inapokabiliana na Unyanyapaa

Nchini Kenya, katiba inaruhusu utoaji mimba iwapo maisha au afya ya mama yako hatarini, au kama inaruhusiwa na sheria nyingine iliyoandikwa. Hata hivyo, upatikanaji wa huduma salama unabaki kuwa ndoto.

Utafiti wa African Population and Health Research Center (APHRC) mwaka 2012 uligundua kuwa kulikuwa na takriban utoaji mimba 464,690 nchini humo — sawa na kiwango cha 48 kwa wanawake 1,000 wenye umri wa miaka 15–49.
Kati ya hawa, wanawake 120,000 waliishia hospitalini wakiwa na matatizo makubwa, huku takriban 2,600 wakipoteza maisha kila mwaka.

“Tunapokea wagonjwa wenye majeraha makubwa ya uzazi au maambukizi makali, wengi baada ya kutumia njia hatarishi,” anasema muuguzi wa afya ya uzazi katika mtaa wa mabanda Nairobi. “Woga wa hukumu au kukamatwa unawasukuma wanawake kuficha tatizo.”

Nigeria: Imani, Hofu na Vifo

Nchini Nigeria, utoaji mimba unaruhusiwa tu ili kuokoa maisha ya mama. Lakini Shirika la Guttmacher linakadiria kuwa utoaji mimba milioni 2 hufanyika kila mwaka nchini humo, nyingi zikiwa zisizo salama.

Utafiti uliochapishwa katika The Lancet Global Health unaonyesha kuwa utoaji mimba usio salama unachangia vifo vya wanawake wasiopungua 10,000 kila mwaka.

Katika mtaa wa Lagos, “Grace,” mwanafunzi wa miaka 23, alibakwa na mmiliki wa nyumba. “Nilinunua dawa kwa ‘pharmacist’ wa mitaani. Nilivuja damu kwa siku kadhaa, sikuweza kwenda hospitalini kwa hofu ya kuulizwa maswali.” Alinusurika, lakini maelfu hawana bahati hiyo.

Ethiopia: Mafanikio Yanayoleta Tumaini

Nchini Ethiopia, mabadiliko ya sheria mwaka 2005 yaliyojumuisha utoaji mimba salama ndani ya huduma za afya za umma yamesababisha upungufu wa vifo vya uzazi kwa asilimia 72 ndani ya miaka kumi. Mafanikio haya yanaonyesha kwamba sheria pekee haitoshi — inahitaji uwekezaji, elimu, na ujasiri wa kisiasa.

Athari za Kisiasa: “Global Gag Rule” ya Trump

Ripoti hii pia inatolewa katika kumbukumbu ya mwaka mmoja tangu kuchaguliwa tena kwa Donald Trump, tukio lililobadilisha kwa kiasi kikubwa ufadhili wa afya duniani. Kupitia sera ya Global Gag Rule, mashirika yote yanayoshughulika na huduma za uzazi na kujadili utoaji mimba yalikatwa ufadhili wa Marekani.

Matokeo yake, kliniki nyingi Afrika zilikosa vifaa na wahudumu. Marie Stopes International iliripoti kuwa zaidi ya wanawake milioni 1.5 barani Afrika walikosa huduma muhimu za uzazi kutokana na sera hizo.

Vikwazo

Utafiti wa Rutgers umebainisha mnyororo wa vikwazo vinavyowazuia wanawake kupata huduma salama:

1. Ushahidi mgumu: Waliobakwa hulazimishwa kuwasilisha ripoti za polisi au matibabu kabla ya kupata huduma.
2. Kutokujua sheria: Wahudumu wengi hawajui mipaka ya kisheria, hivyo wanakataa kutoa huduma.
3. Urataibu wa taratibu: Vikwazo vya kiutawala vinachelewesha huduma hadi hali kuwa mbaya.
4. Unyanyapaa: Hofu ya aibu na hukumu inawafanya wanawake kuficha mimba.
5. Ukata wa fedha: Kupungua kwa ufadhili wa kimataifa kunapunguza vifaa na mafunzo.

Takwimu kwa Muhtasari

Eneo	Asilimia ya utoaji mimba usio salama	Vifo vya wajawazito kwa 100,000 (WHO 2023)	Sababu kuu
Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara	77%	525	Sheria kandamizi, ukosefu wa huduma, unyanyapaa
Amerika ya Kusini	75%	169	Sheria kali, unyanyapaa wa kijamii
Asia (nchi zinazoendelea)	49%	149	Ukosefu wa huduma vijijini, taarifa potofu
Nchi zilizoendelea	<1%	10	Upatikanaji wa huduma salama na nafuu

 

Sera Muhimu za Kufuatilia (2025–2026)

·        Kenya: Wizara ya Afya inakamilisha mapitio ya Sera ya Afya ya Uzazi (2019–2030) ili kujumuisha miongozo ya utoaji mimba salama.

·         Benin: Sheria mpya za 2024 zinapanua haki za kutoa mimba, lakini wahudumu bado wanahitaji mafunzo.

·         Nigeria na Ghana: Mashirika ya kiraia yanapigania uhalalishaji wa utoaji mimba na huduma za baada ya utoaji mimba.

·         WHO na UNFPA: Zinatekeleza Mwongozo wa Utoaji Mimba Salama 2022 kusaidia nchi kuboresha sera.

·        Wadau wa Kimataifa: Mashirika yanahamasisha kurejeshwa kwa ufadhili wa afya ya uzazi uliopotea kutokana na siasa za Marekani.

Zaidi ya Sheria: Mapambano ya Kisaikolojia na Kijamii

“Hatuwezi kutunga sheria ya huruma,” anasema Dkt. Jonna Both, mmoja wa waandishi wa ripoti. “Mpaka tutakapoondoa unyanyapaa hospitalini, nyumbani, na bungeni, wanawake wataendelea kuteseka kimya kimya.”

Utoaji mimba salama si hoja ya siasa pekee — ni suala la heshima, uhuru, na haki ya msingi ya kibinadamu.

“Haki bila utekelezaji ni ahadi tupu,” anaandika Both. “Wanawake wanahitaji usalama siyo kwenye karatasi, bali katika maisha yao ya kila siku.”